የመካከለኛው መንገድ (ወሰጢያ) መለያ ባህሪያትና ቦታዎቹ (ክፍል 1)

0
3889

መካከለኛው መንገድ (አል-ወሰጢያ) የዚህ ኡማ ምልክቱ ነው። ከሌላው ተለይቶ ይታወቅበታል። እንዲያውም ከሌላው ህዝብ የተለየበት መለያ ባህሪይው ነው። ሸይኽ ኢብኑ ተይሚያ እንዳሉት፦

قد خص الله تبارك وتعالى محمدًا صلى الله عليه سلم بخصائص ميّزه الله بها على جميع الأنبياء والمرسلين، وجعل له شِرْعة ومنهاجًا أفضل شرعة، وأكمل منهاج مبين، كما جعل أمته خير أمة أخرجت للناس؛ فهم يوفون سبعين أمة هم خيرها، وأكرمها على الله من جميع الأجناس، هداهم الله بكتابه ورسوله لما اختلفوا فيه من الحق قبلهم، وجعلهم وسطًا عدلا خياراً؛ فهم وسط في توحيد الله وأسمائه وصفاته، وفي الإيمان برسله وكتبه، وشرائع دينه من الأمر والنهي والحلال والحرام

“አላህ የአላህ መልእክተኛን ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ከሌሎቹ ነቢያት የተለዩ አደረጋቸው። ከሸሪዓም የበለጠ የተለየ ሸሪዓ በመስጠት ለያቸው። የተሟላና ግልፅ የሆነ መንገድንም በመምራትም አስበልጧቸዋል። ኡማቸውንም ከሌሎች ህዝቦች የተለዩ አድርጓቸዋል። ምድር ከምታውቃቸው ህዝቦች የየአላህ መልእክተኛ ኡማ ምርጡ ነው። ከሌሎችም ህዝቦች የተከበረው ነው። ከዚህ በፊት የተለያዩ ህዝቦች ከሐቅ አንፃር የተለያዩ አቋሞችን ሲይዙ፣ ይህ ኡማ ግን በቁርአንና በየአላህ መልእክተኛ አስተምህሮት ቅኑን መንገድ ተመርቷል። በመሆኑም ይህን ኡማ መካከለኛ፣ ፍትሃዊና ምርጥ አድርጎታል። ይህ ኡማ በአላህ ስሞችና በባህሪያቱ፣ በመልዕክተኞቹና በመፃህፍቱ እንዲሁም ዲናዊ ድንጋጌዎች ላይ ማለትም ሐላልና ሐራም መካከለኛውን አቋም እንዲይዝ አድርጎታል።”

ወሰጢያ አቋም ይህ ቢሆንም፣ ይህን ባህሪውን የሚፃረሩ የተለያዩ አካሄዶች ይኖራሉ። ከዚህ መካከል የድርቅናን (ጃፍ)መንገድ የሙጥኝ ያለና ጽንፈኛው መንገድን መገለጫው ያደረገው ተጠቃሽ ናቸው። በተጨማሪም አንዱን ጫፍ ይዞ ሌላውን የሚዘነጋ፣ እንዲሁም አንዳንድ ጊዜ ስያሜው ስህተትን ለመሸፈኛም የሚያገለግልበት ሁኔታ አለ። ሐቁን በሐሰት ለመሸፈን፣ ውጫዊውን ዲን፣ ውስጣዊውን ደግሞ ዱንያዊ ጥቅም ለማስከበርም ይህን መንገድ ሽፋን አድርጎ የሚጠቀምም አይጠፋም። በዚህ መካከልም በሁለት ጽንፍ (አል-ኢፍራጥ ወተፍሪጥ– extremism and laxity) መካከል ያለው መካከለኛው መንገድ ይጠፋል።

መካከለኛው (አል-ወሰጢያ) መንገድ ማለት ምን ማለት ነው?

መካከለኛው መንገድ ማለት ሁልጊዜ በሁለት ጫፎች የሚገኝ ለማለት አይደለም። ምክንያቱም ይህ ኡማ የመጨረሻው ኡማ ነውና። መካከለኛ መንገድ ማለት ይህ ኡማ መካከለኛ ነው ማለት ነው። ይህ ማለት ደግሞ ምርጥና ፍትሃዊ ነው ማለት ነው። አላህ

وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا

“እንደዚሁም (እንደመራናችሁ) በሰዎች ላይ መስካሪዎች ልትሆኑና መልክተኛውም በናንተ ላይ መስካሪ ይሆን ዘንድ ምርጥ ሕዝቦች አደረግናችሁ።” (አል-በቀራ፤ 143) ብሏል።

የአላህ መልእክተኛ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ደግሞ

نحن الآخرون السابقون يوم القيامة

“የመጨረሻዎቹና ቀዳሚዎቹ ህዝቦች ነን” ብለዋል። (ቡኻሪ)

ይህ መንገድ ማንኛውም ሰው ከኢስላማዊ ሸሪዓው ሳያፈነግጥና ሳይለወጥ ሸሪዓውን መተግበር እንዲችል የሚያደርግ ምስጉን መንገድ ነው። እንዲያውም ከጠራው ምንጭ የሚቀዳ እውነተኛው ቅን መንገድ ነው። ኡማውም ፍትሃዊ ይሆን ዘንድ በሰዎች መካከል ፍትህን ያሰፍንና  መልካምን ያሰራጨ ዘንድ፣ በአላህ አንድነት መሰረት ምድር ለማበልጸግ(ታዕሚረል ዐርድ)፣ በሠዎች መካከል ወንድማማችነትን ለማስፈንና በኢስላም ጥላ ስር ያለን ሁሉ የሚገባውን መብት ለመስጠት መካከለኛው መንገድ አማራጭ የለውም። ቁርአን

وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا

“እንደዚሁም (እንደመራናችሁ) በሰዎች ላይ መስካሪዎች ልትሆኑና መልክተኛውም በናንተ ላይ መስካሪ ይሆን ዘንድ ምርጥ ሕዝቦች አደረግናችሁ።” (አል-በቀራ፤ 143) ብሏል።

በሌላ አንቀፅም

قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُل لَّكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ

“ትክክለኛቸው «ለእናንተ አላህን ለምን አታጠሩም አላልኳችሁምን?» አላቸው።” (አል-ቀለም፤ 28)  

የወሰጢያን መንገድ የያዙ ማለት፣ በጣም ፍትሃዊውና በአዕምሮም በጣም ብሩህ የሆኑ ማለት ነው። ወሰጢያ ማለት የነገሮች ሚዛናዊውነት ማለት ነው። ለዚህም የአላህ መልእክተኛ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዘንድ ሦስት ሰዎች መጥተው የየአላህ መልእክተኛን ስራዎች-ኢባዳዎች አሳንሰው ላዩት ሠዎች፦

أما والله إني لأخشاكم لله وأتقاكم له، ولكني أصوم وأفطر، وأصلي وأرقد، وأتزوج النساء،.فمن رغب عن سنتي فليس مني

“እኔማ በአላህ ይሁንብኝ! ከሁላችሁም እጅግ በጣም የበለጥኩ አላህ ፈሪ እና ጥንቁቅ ነኝ። ቢሆንም ግን እጾማለሁ፤ አፈጥራለሁ፤ እሰግዳለሁ፤ እተኛለሁ፤ ሚስትም እገባለሁ። ከኔ ሱና ያፈነገጠ የኔ (እውነተኛ) ተከታይ አይደለም”። የሚል ምላሽ ሰጥተዋል። (ሙስነድ አህመድ)። 

ሰሓቦችና ቀጣዩ ትውልድ፣ መካከለኛውን መንገድ በዚህ ሁኔታ ነው የተገነዘቡት። ኢማም ዓሊ አላህ መልካም ስራቸውን ይውደድላቸውና እንዲ ብለዋል፦

عليكم بالنمط الأوسط، فإليه ينزل العالي، واليه يرتفع النازل

“መካከለኛውን መንገድ አደራችሁን! ከፍ ያለውም ዝቅ ይልበታል። ዝቅ ያለውም ከፍ ይልበታል (ለጠንካራውም ለደካማውም-ለሁሉም አማካኝ ነው)”

በሌላ ዘገባ ደግሞ፦

يلحق بهم التالي، ويرجع إليهم الغالي

“በመካከለኛው መንገድ አደራችሁን እታች (ተከታዩ-ከስር) ያለው የሚያገኘው እና እላይ የወጣው ደግሞ የሚመለስበት ነው” ብለዋል (አቡ ዑበይድ የዘገቡት)።

ዑመር ኢብኑ ዐብዱል ዐዚዝ ደግሞ፦

إنّ من أحب الأمور إلى الله القصد في الجدة، والعفو في المقدرة، والرفق في الولاية، وما رفق عبدٌ بعبد في الدنيا إلا رفق الله به يومالقيامة

“አላህ በጣም ከሚወዳቸው ነገሮች መካከል በጥንካሬ ወቅት መካከለኛ መሆን፤ መበቀል እየቻሉ ይቅርታ ማለት፤ ባለሥልጣን ሲሆኑ ሩህሩህ መሆን። አንድ ሠው በዱንያ ሩህሩህ ከሆነ፣ አላህ በዕለተ-ቂያማ ይራራለታል።” ብለዋል (ኢብኑ አቢ ሸይባና ኢብኑ ሲሪይን)።

የአላህ መልእክተኛ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም መካከለኛውን መንገድ ሙስሊሞች የሙጥኝ እንዲሉ አደራ ብለዋል። ከጽንፈኝነት፣ ከተስፈንጣሪነት፣ ከድንበር ተሸጋሪነት እንዲርቁም መክረዋል። የአላህ መልእክተኛ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ይህን አስመልክተው በተናገሩት መልዕክታቸውም፦

واياكم والغلو في الدين، فإنما هلك من كان قبلكم بالغلو في الدين

“ከጽንፈኝነት አደራችሁን! ከእናንተ በፊት የነበሩት ህዝቦች ያጠፋቸው በሀይማኖት ጽንፈኛ መሆን ነው” ብለዋል። (አህመድና ነሳኢ)።

በሌላ ሐዲስም፦

يسروا ولا تعسروا، وبشروا ولا تنفروا، إنما بعثتم ميسرين ولم تبعثوا معسرين

“አግራሩ፤ አታጠባብቁ፤ አብስሩ፤ አታስደንብሩ። እናንተ የተለካችሁት ለሠዎች ልታግራሩ እንጅ፣ ልታጠባብቁ አልተላካችሁም” ብለዋል። (ቡኻሪና ሙስሊም)

በመካከለኛው መንገድ ጉዳይ ላይ በአሁኑ ዘመን ያሉ የኢስላም ሊቃውንት ህዝበ-ሙስሊምን ወደዚህ መንገድ ጥሪ አድርገዋል። የዚህ ዲን የዘመኑ ሊቅ የሆኑት ሸይክ ዩሡፍ አል-ቀርዷዊና ዶ/ር ሙሐመድ ዐማራ “ወሰጥያን” ሲገልፁት፦ “ወሰጥያ ማለት በሁሉም ነገር ሚዛናዊነት ነው” ይላሉ። ዶ/ር ዐማራ ጨምረው እንደሚገልፁትም፣ “መካከለኛው መንገድ ማለት የጨርቅ መንገድ ሳይሆን እጅግ በጣም ከባድ መንገድ ነው” ይላሉ። (መዓሊም መንሃጀል ኢስላሚ፣2)

የፊ ዚላል አል-ቁርአን አዘጋጅ የሆኑት ሸሂድ ሰይድ ቁጥብ ደግሞ በአመለካከትና በአስተማመን፣ በእስትንታኔና በአስተሳሰብ፣ በአደረጃጀትና በአቀነጃጀት፣ በግንኙነትና በመተሳሰር እንዲሁም በቦታና በጊዜ መካከለኛውን መንገድ እንዲይዝ የታዘዘ ኡማ ነው ይላሉ። (ፊ ዚላል አል-ቁረኣን ቅ 1፤199-200) ሸይኽ አቡበክር አል-ጀዛኢሪይና ሸይኽ ኢብራሂም ሰዕዲይ ደግሞ፣ ይህ ኡማ ሚዛናዊ /ፍትሃዊ/ ነው ይላሉ (13 እና 14 አይሰሩ አል ተፋሲር እና ተፍሂሙ አል ቁረኣን ለአቢ አል-አዕላ አል-መውዱዲ)። የመካከለኛው መንገድ ተቃራኒ ተስፈንጣሪነትና ጽንፈኝነት ይሆናል። ይህ ደግሞ በሸሪዓው በጽኑ የተወገዘ ተግባር ነው።

የመካከለኛው መንገድ መገለጫዎች

የወሰጢያ መንገድ መገለጫዎች ዋና ዋናዎቹ የሚከተሉት ናቸው፦

1. የዕውቀት ምንጭን ያጣመረ ነው

ይህም ማለት ወሕይ (ራዕይ)ንና አዕምሮን (አቅል) በአንድ ላይ ይጠቀማል። ማለትም “ወህይ” የሸሪዓው የህግጋት ምንጭ ሲሆን፣ አዕምሮ ደግሞ የህይወትን ጉዳዮችን ለማወቅ እንደሚረዳ ሁሉ “ወህዩ”ን ለማወቅ፣ ለመገንዘብና አጠቃላይ ለመተንተንም ሚና ይኖረዋል። ይህ ጉዳይ ሸሪዓዊ እውቀትንና የህይወት ሳይንስን አጣምሮ ይጠቀማል። በሸሪዓዊ ዕውቀት የኡማው ዲን ሲመራበት፣ በህይወት ሳይንስ ደግሞ የሠው ልጅ ህይወት ይሰናዳበታል።

2. በውጫዊና በውስጣዊ ገፅታዎች መካከል ያለውን ጥምርት ይቀበላል

የወሰጢያ መንገድ ለአካላዊ ስራዎች ትኩረት እንደሚሰጥ ሁሉ፣ ለመንፈሳዊ ጉዳዮችም /የቀልብ ስራዎች/ ተገቢውን ትኩረት ያደርጋል። ይህ ነጥብ በፊቅህ የውስጥና የውጪ (የ “ባጢን”ና የ “ዟሂር”) ተብሎ ይታወቃል። (ዒሷም በሺር፣አል-ሒዋር.. መፍሁሙሁ ወዶሩራቱሁ ወአንዋኡሁ፣ 15)

3. ዲኑን መከተልና በዱንያ ጉዳይ ላይ ደግሞ አዳዲስ ጉዳዮችን ማስገኘት (ኢቲባዕ ፊዲን ወልኢብዳዕ ፊኡሙር አል-ዱንያ)

4. መረጃን በሚገባ ከምንጩ መውሰድና የብሩህ አዕምሮን ውጤትን መጠቀም (ሲሃታል ናቅል ወሶራሃታል አቅል)

ይህ ማለት ኢስላማዊ መረጃዎችን ከመተንተን አኳያ፣ መረጃዎችን ከምንጩ በጥሬው ወስዶ የሚጠቀመውንና(መድረሳ አል-አሰር) መረጃዎችን መሰረት በማድረግ በራሳቸው አተያየት (መድረሳ አል-ራዕይ) የሚተነትኑትን የተለያዩ ኢስላማዊ የትምህርት ተቋማትን ሸሪዓዊ አመለካከታቸውን  በማጣመር ይቀበላል።

5. ዓለምን ማልማትና በመንፈስ መላቅ

ይህ ማለት በቁሳዊና በመንፈሳዊ ጉዳይ በኩል ሚዛናዊ መሆንን የሚሻ ነው። ዱንያ የአኺራን ቤት ለማሳመር የስራ ሀገር ነች። በዱንያና በመንፈሳዊ ጉዳዮች ላይ ለሚኖረው ክንዋኔ ከሸሪዓው መንገድ ጋር ተስማሚ መሆን ይጠበቅበታል።

6. በተገቢው ሰውና በተገቢው ቦታ ኢጅቲሃድ ማድረግ

በመካከለኛው መንገድ አቋም መሰረት ኢጅቲሃድ ማንም ሙሉ ለሙሉ ዝግ የሚያደርገውና ለማንኛውም ሰው ደግሞ በሩ ክፍት የማይሆን የሸሪዓው የህግ ምንጭ ነው።

7. በሸሪዓው ዓላማ መፅናትና የሸሪዓውን ዓላማ የማሳኪያው ዘዴ የተለያዩ ሊሆኑ እንደሚችሉ ግምት ውስጥ ማስገባት(አሰባት ፊል-አህዳፍ ወል ሙሩና ፊል-ወሳኢል)።

8. በቅርስ (ቱራስ) ላይ ሚዛናዊ አቋም መያዝ

ይህም ማለት ቅርሶችን (የቀደምት ሙስሊም ምሁራን የስራ ክምችት- ቱራስ) የቅድስና ደረጃ በመስጠትና ቅርሶችን በማንቋሸሽ መካከል ያለውን ሚዛናዊ አቋም ይይዛል።

9. የሰውን ሚዛናዊ እድገት መጠበቅ

የሠው ልጅ አዕምሮ፣ መንፈስና ቁሳዊ ገፅታ ያለው ፍጡር ነው። እንዲሁም ጥበባዊ ተሰጥኦም የተሰጠው ፍጡር ነው። በመሆኑም ለሰው ልጅ እድገት በእነዚህ መካከል ሚዛናዊነት የጠበቅ እነጻ /ግንባታ/ መኖር እንዳለበት ያምናል።

10. መልካምን ነገርን ባማረ ሁኔታና በሚገባ መልኩ ማቅረብ

ስንት መልካም ነገሮችን በማስተላለፊያ /በማቅረቢያ/ ስልታቸው ሽባ /መጥፎ/ መሆን ማስተላለፍ የሚገባቸውን ጠቃሚ መልዕክት በቅጡ ሳያስተላልፉ እንደው ቀርተዋል። ሌሎች ደግሞ ሰንካላና እርባና-ቢስ ጉዳይ ይዘው፣ በአቀራረባቸው ሳቢነት ምክንያት ስንቶችን አታለዋል፤ አማለዋል። ስለሆነም መካከለኛው አቋም ሐቅን ባማረ ሁኔታና ለዘመኑ ሰው በሚገባ መልኩ ማስተላለፍን ይቀበላል።

11. ትምህርታዊ ምክር /እነጻ/ እና ህጋዊ እርምጃን ያጣመረ

የጎበጠውን ለማረቅና የተጣመመውን ስርዓት ለማስያዝ ሀይማኖታዊ እነጻ (ታህዚብ) እና ህጋዊ የማረም እርምጃን(ታእዲብ) በአግባቡ ይጠቀማል። በዚሁ ጉዳይ ላይ  እንደሚሉት ዱንያ በስድስት ነገር ትክክለኛ መንገድን ይዛ ትሄዳለች፣ ከነዚህም መካከል “ሠዎች የሚከተሉት ዲን መኖርና ስርዓትና ህግ አስከባሪ መሪ መገኘት” (አደበ አል-ዱንያ ወ አል-ዲን ሊልማወርዲይ፣ 67-68) የሚሉት ተጠቃሽ ናቸው።

12. ሴቶችን ግልብ ከሆነው ከባዕዳዊው የምዕራባዊው አመለካከትና ከዘልማዳዊው አስተሳሰብ ነፃ ማውጣት

የሴቶችን ጉዳይ ሁለት ጽንፈኛ አመለካከት ያላቸው ወገኖች ናቸው የሚያራግቡት። አንደኛው ጽንፈኛ ወገን ሴቶችን ከተፈጥሯዊ መልካም ስነ-ምግባር ተራቁተው እርቃናቸውን እንዲቀሩ የሚሻው የምዕራቡ ዓለም ሲሆን ሌላው ጽንፈኛ ወገን ደግሞ ከሸሪዓው ጋር የማይስማማ በሆነው አጉል ባህል አስገድዶ ሊያሰራት የሚፈልገው ነው። መካከለኛው ወገን ግን ሴትና ወንድ ከሸሪዓው ጋር በሚስማማ መንገድ መጓዝ እንዳለባቸው ያምናል።

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here